6.2 Dokonane szacunki i założenia

6.2.1. Wartość godziwa

Założenia stosowane przy określaniu wartości godziwej aktywów zaprezentowano w punkcie 10.

6.2.2. Utrata wartości

6.2.2.1. Wartość firmy

Kluczowe założenia zastosowane przy szacowaniu wartości odzyskiwalnej zaprezentowano w punkcie 29 (dla jednostek zależnych) oraz punkcie 32 (dla jednostek wycenionych metodą praw własności).

6.2.2.2. Instrumenty finansowe wyceniane wg zamortyzowanego kosztu

Odpisy z tytułu utraty wartości aktywów utrzymywanych do terminu wymagalności i pożyczek ustala się w wysokości różnicy pomiędzy wartością bilansową składnika aktywów, a wartością bieżącą oszacowanych przyszłych przepływów pieniężnych, zdyskontowanych przy zastosowaniu efektywnej stopy procentowej ustalonej przy początkowym ujęciu (pierwotnej efektywnej stopy procentowej).

6.2.2.3. Instrumenty kapitałowe notowane na rynkach regulowanych oraz jednostki uczestnictwa i certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych

Odpisy z tytułu utraty wartości instrumentów kapitałowych notowanych na rynkach regulowanych, jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych otwartych i certyfikatów funduszy inwestycyjnych zamkniętych klasyfikowanych jako dostępne do sprzedaży dokonywane są jeżeli spełniony jest choć jeden z dwóch warunków:

  • ujemna różnica pomiędzy wartością bieżącą a wartością nabycia, lub wartością zaktualizowaną (o wcześniej dokonany odpis z tytułu utraty wartości) stanowi co najmniej 30% wartości nabycia, względnie wartości zaktualizowanej;
  • wartość aktywa na koniec każdego z 12 kolejnych miesięcy była niższa od wartości nabycia względnie wartości zaktualizowanej (o wcześniej dokonany odpis z tytułu utraty wartości).

Odpisu nie dokonuje się, jeżeli uznaje się, że zdarzenia, o których mowa powyżej są odwracalne w okresie 6 miesięcy od daty bilansowej lub istnieją inne przesłanki wskazujące na przejściowy charakter tych spadków.

6.2.2.4. Należności od ubezpieczających

Należności od ubezpieczających poddaje się przeglądowi w celu stwierdzenia, czy nie istnieją przesłanki wskazujące na możliwość utraty ich wartości.

W pierwszej kolejności szacowany jest odpis celowy. Odpis celowy tworzy się dla pojedynczej należności po dokonaniu oceny sytuacji gospodarczej i majątkowej dłużnika oraz prawdopodobieństwa spłaty należności. Należności te uwzględnia się przy tworzeniu odpisów grupowych.

W przypadku należności od dłużników postawionych w stan likwidacji lub w stan upadłości, odpis tworzy się do wysokości należności nieobjętej gwarancją lub innym zabezpieczeniem. Jeżeli, w stosunku do dłużnika, miało miejsce oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości, a majątek dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego, odpis tworzy się w pełnej wysokości należności.

Odpis celowy jest zwiększany, gdy uzyskano informacje wskazujące, że szacunkowa kwota możliwa do uzyskania uległa zmniejszeniu lub kwota należności, dla której ustanowiono odpis celowy uległa podwyższeniu. Utworzony odpis celowy jest rozwiązywany, gdy oszacowano, że kwota jaką można uzyskać jest wyższa niż dotychczas oszacowana lub potwierdzono, że nastąpi częściowa albo całkowita zapłata należności lub uznano kwotę za nienależną. Odpis celowy wykorzystuje się w przypadku dokonania częściowego albo całkowitego umorzenia lub spisania należności.

W zakresie, w którym nie dokonano oszacowania w drodze oceny indywidualnej, przeprowadza się ocenę zbiorczą utraty wartości należności, w wyniku której zostaje oszacowany odpis grupowy.

Ubezpieczenia majątkowe i osobowe

Odpis grupowy jest szacowany na podstawie przyjętego modelu oceny utraty wartości należności indywidualnie nieznaczących. W modelu odpis ustala się w drodze łącznej oceny utraty wartości należności od ubezpieczających grupowanych według podobnych charakterystyk ryzyka kredytowego.

Dla należności zapadłych sporządzana jest struktura wiekowa, w zależności od czasu przeterminowania. Należności zapadłe obniża się o wartość należności objętych odpisem celowym. Odpis grupowy oblicza się w poszczególnych przedziałach przeterminowania na podstawie wskaźników nieściągalności należności zapadłych ustalonych na podstawie analizy historycznej.

Dla należności niewymagalnych ustalana jest wartość należności, która prawdopodobnie stanie się wymagalna na podstawie historycznej analizy odsetka należności niespłacanych w terminie. Ustalona w ten sposób kwota należności obniżana jest o wartość należności objętych odpisem celowym. Od pozostałej kwoty należności tworzony jest odpis w wysokości wskaźnika nieściągalności należności zapadłych dla najkrótszego okresu przeterminowania.

Ubezpieczenia na życie

Odpis grupowy jest szacowany dla należności nieobjętych odpisami celowymi. Należności są grupowane według podobnych charakterystyk ryzyka kredytowego, wskazujących na zdolność dłużnika do spłaty całości zobowiązania. Dopuszcza się grupowanie należności według kryteriów innych niż stopień przeterminowania, o ile pozwala to na bardziej wiarygodne oszacowanie wartości odpisu grupowego. Wyliczenia przeprowadza się osobno dla produktów ubezpieczeniowych lub grup produktów ubezpieczeniowych.

Oszacowania wysokości odpisów grupowych dokonuje się przy wykorzystaniu modeli opracowanych i aktualizowanych na podstawie danych o ściągalności należności w poszczególnych grupach o podobnej charakterystyce. Oszacowania te dokonywane są w oparciu o historyczne dane o nieściągalności należności w poszczególnych kategoriach przeterminowania.

6.2.3. Założenia przyjęte w procesie szacowania rezerw technicznych w ubezpieczeniach majątkowych i osobowych

Szacowaną wartość ostateczną wypłacanych odszkodowań i świadczeń w trójkątach rozwoju rezerw, a także analizę wrażliwości wyniku netto oraz kapitałów własnych na zmianę założeń wykorzystywanych przy wyliczaniu rezerwy na skapitalizowaną wartość rent zaprezentowano w punkcie 8.6.1.1. Techniki stosowane przy wyliczaniu rezerwy IBNR oraz metodologia szacowania rezerw na stary portfel przedstawiono w punkcie 5.17.2.1.

Przy wyliczaniu rezerwy na skapitalizowaną wartość rent, przyszły wzrost średniej renty szacuje się na podstawie danych historycznych z uwzględnieniem innych informacji mogących mieć wpływ na przyszły wzrost rent (przykładowo wzrost świadomości ubezpieczeniowej, zmiany legislacyjne, itp.).

Przyszłą rentowność portfela lokat pokrywających rezerwę na skapitalizowaną wartość rent ustala się jako przewidywaną rentowność portfela obligacji utrzymywanych do terminu wykupu szacowaną zgodnie z zasadami ostrożnej wyceny.

Zarówno na 31 grudnia 2014 roku, jak i na 31 grudnia 2013 roku dla wszystkich rent przyjęto stopę techniczną w wysokości 3,6%. Jednocześnie zarówno na 31 grudnia 2014 roku, jak i na 31 grudnia 2013 roku przyjęto stopę wzrostu rent w wysokości 3,9%, oszacowaną w oparciu o prognozy inflacji oraz wzrostu wynagrodzeń.

Dla rent dożywotnich okres, przez jaki renta będzie wypłacana ustala się na podstawie publicznie dostępnych statystyk, w Polsce przykładowo Polskich Tablic Trwania Życia („PTTŻ”) publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny. Dodatkowo, przy ustalaniu rezerwy na skapitalizowaną wartość rent uwzględnia się koszt przyszłej ich obsługi w wysokości 3% wartości wypłacanych świadczeń.

6.2.4. Założenia przyjęte w procesie szacowania rezerw technicznych w ubezpieczeniach na życie

Wysokość rezerw ubezpieczeń na życie, za wyjątkiem rezerw odpowiadających wartości aktywów zgromadzonych w ubezpieczeniowych funduszach kapitałowych, odpowiada wartości zobowiązań wynikających z zawartych umów ubezpieczeń. Ustalana jest jako różnica pomiędzy wartością bieżącą oczekiwanych świadczeń, a wartością bieżącą oczekiwanych składek przy zastosowaniu tzw. metody składki netto.

Oznacza to, że w kalkulacji rezerw uwzględnia się wszystkie świadczenia oraz składki przewidziane w umowach jako kontraktowe zobowiązania i należności bez względu na fakt, czy umowa będzie przez ubezpieczającego realizowana do końca umówionego okresu, czy też będzie przez niego wypowiedziana. Przyjęte założenia dotyczące częstotliwości występowania zdarzeń objętych ochroną ubezpieczeniową, tj. śmiertelność, zachorowalność i wypadkowość ustala się na podstawie publicznie dostępnych statystyk, w Polsce przykładowo PTTŻ lub w oparciu o statystyki własne opracowane na podstawie danych historycznych z poszczególnych grup produktów znajdujących się w portfelu.

Założenia stosowane w kalkulacji rezerw ubezpieczeń na życie określa się odrębnie dla poszczególnych produktów ubezpieczeniowych w momencie ustalania taryf składek i wprowadzenia danego produktu do sprzedaży (tzw. lock-in-assumptions). Przy sporządzaniu sprawozdania finansowego każdorazowo założenia te weryfikuje się pod względem adekwatności.

Częstość występowania zdarzeń objętych ochroną ubezpieczeniową

Grupowe ubezpieczenia pracownicze w zakładach pracy oraz ubezpieczenia indywidualnie kontynuowane pracownicze i rodzinne obejmują ochroną ubezpieczeniową również członków rodzin osób ubezpieczonych (głównych ubezpieczonych). Ze względu na fakt posiadania informacji wyłącznie o głównych ubezpieczonych objętych ubezpieczeniami kontynuowanymi oraz z uwagi na brak pełnych informacji na temat wieku, płci oraz stanu cywilnego i rodzinnego osób ubezpieczonych w ubezpieczeniach grupowych, przeprowadzono badanie statystyczne dotyczące struktury wieku i płci osób objętych ubezpieczeniami grupowymi oraz członków ich rodzin. Na tej podstawie określono również założenia dotyczące struktury rodzin osób objętych ubezpieczeniami indywidualnie kontynuowanymi.

Przyjęte na podstawie wyników badania statystycznego założenia do stosowanej metody ustalania rezerw dla ubezpieczeń grupowych, opartej na rachunku prawdopodobieństwa i statystyce, pozwalają na uwzględnienie struktury wieku i płci ubezpieczonych oraz członków ich rodzin i na wiarygodne oszacowanie rezerw zbiorczo dla całego portfela.

Analizę wrażliwości wyniku netto oraz kapitałów własnych na zmianę założeń wykorzystywanych przy wyliczaniu rezerw technicznych w ubezpieczeniach na życie zaprezentowano w punkcie 8.6.1.2.

6.2.5. Kalkulacja rezerw na świadczenia pracownicze

Rezerwy na odprawy emerytalne i świadczenia pośmiertne (opisane w punkcie 47) szacowane są metodami aktuarialnymi z zastosowaniem odpowiednich technik i założeń aktuarialnych.

Założenia aktuarialne

W tabeli poniżej prezentowane są zasadnicze założenia aktuarialne zastosowane przy wyliczaniu tych rezerw.

Zasadnicze założenia aktuarialne przyjęte w kalkulacji rezerw na odprawy emerytalne i pośmiertne31 grudnia 201431 grudnia 2013
Stopy dyskontowe, w tym:
- PZU i PZU Życie zgodne z krzywą rentowności obligacji 1) zgodne z krzywą rentowności obligacji 2)
- pozostałe spółki Grupy PZU 1,0%-4,5% 2,0%-4,5%
Przewidywane stopy wzrostu wynagrodzeń, w tym:
- PZU i PZU Życie 3,00% 3,00%
- pozostałe spółki Grupy PZU 0,2%-4,3% 1,5%-3,0%
Wskaźnik śmiertelności, w tym:
- PZU i PZU Życie PTTŻ 3) PTTŻ 3)
- pozostałe spółki Grupy PZU PTTŻ 3) PTTŻ 3)
Wskaźnik rotacji pracowników, w tym:
- PZU i PZU Życie właściwy dla spółki 4) właściwy dla spółki 4)
- pozostałe spółki Grupy PZU 0,0%-10,0% 5) 0,0%-10,0%
Wskaźnik inwalidztwa (odejścia na rentę), w tym:
- PZU i PZU Życie 0,20% 0,20%
- pozostałe spółki Grupy PZU 30%-60% PTTŻ 6) 30%-60% PTTŻ 6)

1) Krzywa rentowności obligacji zerokuponowych Skarbu Państwa zastosowana do dyskontowania rezerw na świadczenia pracownicze w PZU i PZU Życie na 31 grudnia 2014 roku obejmuje lata 2015-2045 przyjmując wartości rosnące dla przedziału do roku 2033 (zakres wartości 1,75% - 2,90%), a następnie staje się krzywą odwróconą malejącą do poziomu 2,88%.

2) Krzywa rentowności obligacji zerokuponowych Skarbu Państwa zastosowana do dyskontowania rezerw na świadczenia pracownicze w PZU i PZU Życie na 31 grudnia 2013 roku obejmuje lata 2014-2044 przyjmując wartości rosnące dla przedziału do roku 2031 (zakres wartości 2,68% - 4,87%), a następnie staje się krzywą odwróconą malejącą do poziomu 4,61%.

3) Wskaźnik śmiertelności przyjmowany na poziomie określonym w PTTŻ.

4) Wskaźnik rotacji pracowników obliczono na podstawie bieżącej obserwacji odejść z pracy. Wskaźnik jest różnicowany ze względu m. in. na wiek, staż pracy i płeć pracownika. W niektórych spółkach Grupy PZU tego wskaźnika nie uwzględnia się.

5) W jednej spółce wchodzącej w skład Grupy, z uwagi na bardzo wysoką rotację pracowników, wskaźnik został przyjęty na poziomie 90,0%.

6) Wskaźnik inwalidztwa przyjmowany jako odpowiedni procent wartości wskaźnika śmiertelności, opisanego powyżej. W niektórych spółkach Grupy PZU wskaźnika tego nie uwzględnia się.

Analiza wrażliwości

Wpływ zmiany założeń aktuarialnych dla odpraw emerytalnych i świadczeń pośmiertnych na wartość tych rezerw (w tys. zł)31 grudnia 201431 grudnia 2013
Odprawy emerytalneŚwiadczenia pośmiertneOdprawy emerytalneŚwiadczenia pośmiertne
Stopy dyskontowe
- wzrost o 1 p.p. -2 124 -2 629 -1 505 -1 953
- spadek o 1 p.p. 2 652 3 176 1 863 2 328
Przewidywane stopy wzrostu wynagrodzeń:
- wzrost o 1 p.p. 2 611 3 125 1 866 2 331
- spadek o 1 p.p. -2 134 -2 639 -1 514 -1 962
Wskaźnik śmiertelności:
- wzrost o 10% -245 1 978 -164 1 707
- spadek o 10% 251 -2 022 167 -1 736
Wskaźnik rotacji pracowników:
- wzrost o 10% -356 -620 -214 -457
- spadek o 10% 375 650 224 479

6.2.6. Szacunki rezerw na sprawy sporne

Rezerwy na sprawy sporne ustala się metodą indywidualną, zgodnie z MSR 37, z uwzględnieniem prawdopodobieństwa wystąpienia wypływu środków zawierających w sobie korzyści ekonomiczne dla wypełnienia ciążącego obowiązku. Wypływ środków uznaje się za prawdopodobny, jeśli bardziej możliwe jest, że do zaistnienia zdarzenia dojdzie, niż to, że do niego nie dojdzie, czyli gdy prawdopodobieństwo zaistnienia zdarzenia jest większe od prawdopodobieństwa, że zdarzenie nie nastąpi.

6.2.7. Aktywa i zobowiązania z tytułu podatku odroczonego

Spółki Grupy PZU dokonały oszacowania przyszłego dochodu do opodatkowania pod kątem możliwości realizacji ujemnych różnic przejściowych z tytułu strat podatkowych poniesionych przez te spółki. W wyniku tych szacunków nie rozpoznano aktywów z tytułu podatku odroczonego dotyczącego części strat podatkowych. Kwoty nierozpoznanych aktywów wykazano w punkcie 38.